کنترل کیفیت پارچه نهتنها یک الزام فنی، بلکه عامل اصلی جلب رضایت مشتری، کاهش هزینههای برگشتی و افزایش اعتبار تولیدکنندگان است. پارچهای که استانداردهای کیفیت را طی نکند، میتواند به مشکلاتی مانند رنگپریدگی، کاهش دوام، گولهشدن، پارگی یا جذب نامناسب رطوبت منجر شود؛ مسائلی که طبق گزارش انجمن نساجی آمریکا (AATCC)، عامل بیش از ۳۰ درصد شکایات مصرفکنندگان هستند. به همین دلیل، استفاده از تستهای استاندارد بینالمللی مانند ISO و ASTM برای ارزیابی عملکرد و کیفیت انواع پارچهها اهمیت ویژهای دارد.
در این مقاله، ضمن معرفی انواع پارچههای پرکاربرد در ایران، به مهمترین آزمونهای علمی و عملی کنترل کیفیت پارچه میپردازیم تا مشخص شود یک پارچه باکیفیت چه ویژگیهایی دارد و چگونه میتوان پیش از ورود محصول به بازار، نقاط ضعف آن را شناسایی و برطرف کرد.
آشنایی با انواع پارچههای پرکاربرد در ایران
| نام پارچه | جنس (الیاف) | ویژگیهای کلیدی | کاربردهای رایج | نکات مهم در تستهای کیفیت |
|---|---|---|---|---|
| فاستونی | پشم طبیعی (Wool) |
|
|
|
| شبه فاستونی | پلیاستر + ویسکوز |
|
|
|
| تترون | پلیاستر + پنبه |
|
|
|
| ترگال | پلیاستر |
|
|
|
| مازراتی | پلیاستر با بافت برجسته |
|
|
|
| کشمیر | پشم بز کشمیر |
|
|
|
| ساتن | طبیعی (ابریشم) یا مصنوعی (پلیاستر) |
|
|
|
| مخمل | طبیعی یا مصنوعی |
|
|
|
| کتان (لینن) | الیاف کتان طبیعی |
|
|
|
| ملانژ | ترکیبی (پنبه + پلیاستر) |
|
|
|
| پرشیا | پلیاستر + ویسکوز |
|
|
|
| شانتون | پلیاستر + ویسکوز |
|
|
|
| لنین | کتان + پلیاستر |
|
|
|
| ویسکوز | الیاف نیمهمصنوعی |
|
|
|
تستهای اصلی بررسی کیفیت پارچه
تست های بررسی کیفیت پارچه شامل روشهای عملی و استانداردی هستند که تولیدکنندگان برای کنترل کیفیت در خط تولید پارچه اعمال میکنند. برخی از مهم ترین تستها شامل:
تست مقاومت کششی
یکی از مهمترین تست های بررسی کیفیت پارچه، تست مقاومت کششی (Tensile Strength Test) است. در این تست، نمونه پارچه بین دو گیره قرار گرفته و تا پاره شدن کشیده شده و نیروی لازم برای پارگی اندازهگیری میشود. برای پارچه فاستونی، مقاومت بالای ۵۰ نیوتن ضروری است تا در پوشاک رسمی مثل کت وشلوار دوام بیاورد. تست های بررسی کیفیت پارچه کمک میکنند تا ضعفهای الیاف در مراحل تولید پارچه شناسایی شوند.
تست ثبات رنگ در برابر شستشو و نور
تستهای بررسی کیفیت پارچه برای ارزیابی ثبات رنگ (Color Fastness) از مهمترین مراحل کنترل کیفیت در صنعت نساجی هستند. این آزمونها نشان میدهند پارچه در برابر عوامل مختلف مانند شستشو، نور، رطوبت و سایش تا چه حد مقاومت دارد.
- یکی از رایجترین آزمونها، تست شستشو AATCC 61 است که طی آن نمونه پارچه در آب گرم همراه با مواد شوینده استاندارد غوطهور میشود. سپس میزان تغییر رنگ و انتقال رنگ به سایر الیاف با مقیاس خاکستری ارزیابی میگردد.
- تست مقاومت در برابر نور (ASTM G155) نیز با قرار دادن پارچه در معرض لامپ زنون انجام میشود تا مشخص شود با تابش مداوم نور خورشید یا نور مصنوعی، چه میزان رنگپریدگی رخ میدهد.
برای پارچههای پرمصرفی مانند تترون و ترگال، استانداردها تأکید دارند که پارچه باید امتیاز ۴ از ۵ یا بالاتر را در این آزمونها کسب کند تا در برابر رنگپریدگی مقاوم و قابلقبول برای مصرف باشد.این تستها جزو آزمونهای استاندارد آزمایشگاههای نساجی هستند و نقش کلیدی در تضمین کیفیت نهایی پارچه پیش از عرضه به بازار دارند.
تست نرمی، لطافت و ضخامت
در تستهای بررسی کیفیت پارچه، ارزیابی ویژگیهای حسی مانند نرمی و ضخامت نقش مهمی در تعیین کیفیت نهایی محصول دارد. نرمی یا لطافت پارچه با استفاده از سیستم پیشرفته Kawabata Evaluation System (KES) اندازهگیری میشود؛ سیستمی که رفتار پارچه را در برابر خمش، کشش و فشار بررسی کرده و میزان نرمی واقعی آن را بهصورت عددی ارائه میدهد.
برای سنجش ضخامت پارچه نیز از دستگاه میکرومتر مطابق استاندارد ASTM D1777 استفاده میشود، این تست کمک میکند یکنواختی ضخامت و کیفیت دستگاهی پارچه بهدقت ارزیابی شود.در این میان، پارچههایی مانند کشمیر و ساتن باید دارای لطافت و نرمی بالا باشند تا کیفیت حسی مطلوبی ارائه دهند. از سوی دیگر، پارچههایی نظیر شبهفاستونی نیازمند ضخامت یکنواخت و کنترلشده هستند تا فرمدهی و دوام بهتری داشته باشند.
تست جذب رطوبت و تهویهپذیری
برای پارچههایی مانند مخمل و مازراتی که در لباسهای مجلسی یا پوشاک سبک استفاده میشوند، تهویه مناسب اهمیت زیادی دارد تا هنگام پوشیدن، حس گرما، تعریق یا سنگینی ایجاد نشود.در خط تولید پارچه، این تستها برای طراحی و ساخت لباسهای تابستانی و پارچههای خنکپوش بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی کنترل کیفیت انجام میشوند تا راحتی مصرفکننده در شرایط گرم تضمین گردد.
- آزمون جذب رطوبت (Moisture Absorption) بر اساس استاندارد AATCC 79 انجام میشود. در این تست، یک قطره آب روی سطح پارچه قرار میگیرد و زمان جذب شدن قطره اندازهگیری میشود. هرچه این زمان کوتاهتر باشد، پارچه توانایی بیشتری در جذب و انتقال رطوبت دارد و در نتیجه حس خنکی و راحتی بیشتری ارائه میدهد.
- آزمون تهویهپذیری (Air Permeability) نیز با استاندارد ASTM D737 سنجیده میشود. این تست مقدار هوایی را که در یک بازه زمانی مشخص از پارچه عبور میکند اندازهگیری میکند تا مشخص شود پارچه تا چه حد قابلیت تنفس دارد.
تست دوام و ساییدگی (Abrasion Test)
تست مارتیندیل (ASTM D4966) یکی از مهمترین و شناختهشدهترین تستهای بررسی کیفیت پارچه برای ارزیابی مقاومت سایشی است. در این آزمون، نمونه پارچه تحت حرکتهای رفتوبرگشتی دایرهایشکل قرار میگیرد و بسته به نوع کاربرد پارچه، تا ۵۰٬۰۰۰ چرخه یا بیشتر ساییده میشود. هدف این تست، سنجش میزان پرزدهی (Pilling)، سایش، و احتمال پارگی در طول استفاده طولانیمدت است.
برای پارچههایی مانند ترگال که در لباسهای کاری و فرم سازمانی استفاده میشوند، استانداردها توصیه میکنند که پارچه باید حداقل ۲۰٬۰۰۰ چرخه را بدون آسیب جدی تحمل کند تا دوام و کارایی لازم را داشته باشد. این آزمون یکی از شاخصترین روشها برای ارزیابی دوام طولانیمدت پارچه است و کمک میکند تولیدکنندگان و خریداران از کیفیت واقعی پارچه در شرایط استفاده روزمره یا صنعتی مطمئن شوند.
تستهای علمی که کیفیت پارچه را ارزیابی میکنند
تستهای بررسی کیفیت پارچه در سطح علمی و تخصصی، فراتر از ارزیابیهای ظاهری و حسی عمل میکنند و بهطور دقیق ساختار مولکولی، ویژگیهای فیزیکی–شیمیایی، رفتار مکانیکی و عملکرد بلندمدت پارچه را مورد سنجش قرار میدهند. این آزمونها مطابق با استانداردهای بینالمللی مانند ASTM، ISO، AATCC و EN اجرا میشوند تا نتایج قابلاعتماد، تکرارپذیر و قابلمقایسه ارائه دهند.این آزمونها معمولاً در آزمایشگاههای تخصصی نساجی و با استفاده از ابزارهای دقیق و پیشرفته انجام میشوند و نتایج بهصورت عددی، مستند و قابلتکرار گزارش میگردند.
هدف اصلی این تستها، شناسایی عیوب پنهان در مراحل تولید و اطمینان از این است که پارچه در برابر عوامل مختلف مانند فشار، نور، رطوبت، سایش و تغییرات دمایی عملکرد مناسبی داشته باشد.

1. آنالیز میکروسکوپی الیاف (Microscopic Analysis)
یکی از پایهایترین تست ها ی بررسی کیفیت پارچه علمی، بررسی ساختار الیاف با میکروسکوپ نوری یا الکترونی (SEM – Scanning Electron Microscopy) است. طبق استاندارد ASTM E2809، نمونه پارچه زیر میکروسکوپ قرار میگیرد تا قطر الیاف، یکنواختی، آسیبهای سطحی (مانند شکستگی یا آلودگی) و نوع بافت (در پارچه بافی) ارزیابی شود. برای مثال، در پارچه کشمیر، الیاف باید نازکتر از ۱۹ میکرون باشند تا لطافت تضمین شود. این تست عیوب خط تولید پارچه مانند الیاف نامنظم را نشان میدهد. همچنین، میکروسکوپ پلاریزان (Polarized Light Microscopy) برای تمایز الیاف طبیعی از مصنوعی در پارچه شبه فاستونی استفاده میشود.
2. تست پرزدهی و تشکیل گلوله (Pilling Resistance Test)
تست های بررسی کیفیت پارچه برای پرزدهی با روش Random Tumble Pilling Tester (ASTM D3512) یا ICI Pilling Box (ISO 12945-1) انجام میشود. پارچه تا ۷۰۰۰ چرخه در محفظهای با اصطکاک چرخانده میشود و تشکیل پرزها (pills) از مقیاس ۱ تا ۵ امتیازدهی میشود. پارچه فاستونی واقعی باید امتیاز ۴-۵ داشته باشد، در حالی که پارچه تترون به دلیل الیاف پلیاستر ممکن است پرزدهی بیشتری نشان دهد. این تست علمی دوام سطحی را در استفاده روزمره شبیهسازی میکند و در خط تولید پارچه برای بهبود تکمیل نهایی مفید است.
3. تست اشتعالپذیری و ایمنی حرارتی (Flammability Test)
برای ارزیابی ایمنی، تست های بررسی کیفیت پارچه شامل Vertical Flammability Test (ASTM D6413) است که پارچه را در معرض شعله قرار میدهد و زمان سوختن، طول شار (char length) و پسمانده را اندازهگیری میکند. استاندارد ۱۶ CFR 1610 (ایالات متحده) برای لباسهای روزمره الزامی است. پارچه ترگال در لباسهای کاری باید کلاس ۱ (کمخطر) باشد، در حالی که پارچه ساتن به دلیل براقیت ممکن است نیاز به افزودنیهای ضدآتش داشته باشد. تست Limiting Oxygen Index (LOI – ASTM D2863) درصد اکسیژن لازم برای سوختن را تعیین میکند و برای پارچه مخمل در دکوراسیون داخلی حیاتی است.
4. تست پایداری شیمیایی (Chemical Stability and pH Test)
تست های بررسی کیفیت پارچه شیمیایی شامل اندازهگیری pH سطح پارچه (AATCC 81) است که باید بین ۴.۵ تا ۷.۵ باشد تا پوست را تحریک نکند. تست مقاومت در برابر مواد شیمیایی (ASTM D543) پارچه را در اسیدها، بازها یا حلالها غوطهور میکند. برای پارچه مازراتی که اغلب رنگرزی میشود، این تست از رنگپریدگی شیمیایی جلوگیری میکند. همچنین، تست استخراج فلزات سنگین (ISO 14184) برای اطمینان از عدم وجود سرب یا کادمیوم در پارچه تترون کودکان انجام میشود.
5. اسپکتروسکوپی و آنالیز حرارتی (Spectroscopy and Thermal Analysis)
تست FTIR Spectroscopy (Fourier Transform Infrared) ترکیب شیمیایی الیاف را شناسایی میکند و طبق ASTM E168، تفاوت پارچه فاستونی طبیعی (پشم) از شبه فاستونی (پلیاستر) را نشان میدهد. Differential Scanning Calorimetry (DSC – ASTM D3418) نقطه ذوب و پایداری حرارتی را اندازهگیری میکند، که برای پارچه ترگال در محیطهای گرم صنعتی ضروری است. Thermogravimetric Analysis (TGA) تجزیه حرارتی را بررسی میکند و رطوبت باقیمانده در مراحل تولید پارچه را کنترل میکند.
6. تستهای مکانیکی پیشرفته (Advanced Mechanical Tests)
علاوه بر مقاومت کششی پایه، تست های بررسی کیفیت پارچه شامل Burst Strength Test (ASTM D3787) برای پارچههای کشی مانند پارچه کشمیر بلندی است. Tearing Strength (ASTM D1424) نیروی لازم برای پاره کردن را میسنجد. برای پارچه مخمل، Crease Recovery Test (AATCC 66) بازگشت از چروک را ارزیابی میکند.
7. تستهای زیستمحیطی و پایداری (Environmental Tests)
تست های بررسی کیفیت پارچه مدرن شامل Biodegradability Test (ASTM D5511) برای پارچههای طبیعی و Release of Microplastics (در حال استانداردسازی توسط ISO) برای مصنوعی مانند پارچه تترون است. این تستها کیفیت زیستمحیطی را در چرخه عمر پارچه بررسی میکنند.
این تست های بررسی کیفیت پارچه علمی، با دقت بالا، کیفیت را از سطح مولکولی تضمین میکنند و تولیدکنندگان را در بهینهسازی خط تولید پارچه یاری میدهند.
ابزارها و دستگاههای رایج در آزمایشگاههای نساجی
در اجرای تستهای بررسی کیفیت پارچه، استفاده از ابزارها و دستگاههای تخصصی، ستون اصلی هر فرایند کنترل کیفیت محسوب میشود. این تجهیزات براساس استانداردهای بینالمللی ASTM، ISO و AATCC طراحی شدهاند و دقت بالای آنها تضمین میکند که نتایج آزمونها قابلاعتماد و قابلاستناد باشند. آزمایشگاههای معتبر نساجی در سراسر دنیا از دستگاههای برندهای شناختهشدهای مانند SDL Atlas، James Heal و Mesdan بهره میبرند که بهعنوان مرجع جهانی در زمینه تجهیزات تست پارچه شناخته میشوند.
در خطوط تولید مدرن، بسیاری از کارخانهها از نسخههای هوشمند و آنلاین این دستگاهها برای پایش کیفیت بهصورت لحظهای (Real-Time QC) استفاده میکنند؛ روشی که امکان تشخیص سریع خطا، کاهش ضایعات و افزایش ثبات کیفیت محصول را فراهم میسازد.

1. دستگاه تست مقاومت کششی (Universal Tensile Tester – Instron / Zwick)
دستگاههای تست مقاومت کششی، مانند Instron یا Zwick، نقش اساسی در بررسی دوام و کشش پارچه دارند. برای خرید بهتر، توصیه میشود نسخهای با ظرفیت متناسب با نوع پارچه انتخاب شود؛ بهطور مثال برای پارچههای ضخیم مانند ترگال، ظرفیت حداقل ۵۰ kN ضروری است. استفاده از مدلهای دیجیتال با نرمافزار تحلیل گراف نیروی-کرنش، دقت و قابلیت تکرار نتایج را افزایش میدهد و بررسی پشتیبانی نرمافزاری و در دسترس بودن قطعات یدکی نیز اهمیت دارد.
برای خریداران، این دستگاه امکان مقایسه عددی مقاومت پارچههای مختلف را قبل از سفارش عمده فراهم میکند.
2. دستگاه تست ساییدگی مارتیندیل (Martindale Abrasion Tester)
دستگاههای Martindale برای ارزیابی مقاومت سایشی پارچه بسیار کاربرد دارند و برای خرید مناسب، بهتر است دستگاهی با تعداد ایستگاههای متناسب با حجم تولید انتخاب شود، معمولاً بین ۴ تا ۹ ایستگاه. وجود دوربین دیجیتال یا سنسور برای ثبت پرزدهی و ساییدگی، و توانایی انجام چرخههای بالا (تا 100,000) از نکات مهم خرید است.
خریداران میتوانند با این دستگاه دوام پارچه را بررسی و طول عمر واقعی آن را پیشبینی کنند.
3. دستگاه تست ثبات رنگ (Color Fastness Testers)
برای ارزیابی کیفیت رنگ پارچه، دستگاههایی مانند Launder-Ometer برای تست شستشو و Xenon Arc Weather-Ometer برای تست نور توصیه میشوند. همچنین، دستگاه Crockmeter برای بررسی مالش خشک و مرطوب مفید است. در خرید، اطمینان از قابلیت کالیبراسیون استاندارد و سازگاری با استانداردهای ASTM و AATCC اهمیت دارد.
برای خریداران، این ابزارها تضمین میکنند که پارچه پس از شستشو یا تماس با نور، تغییر رنگ نخواهد داشت.
4. دستگاههای اندازهگیری خواص حسی و فیزیکی
دستگاههایی مانند Kawabata Evaluation System برای ارزیابی نرمی و لطافت پارچههای لوکس، Air Permeability Tester برای اندازهگیری تهویه و Thickness Gauge برای سنجش ضخامت، ضروری هستند. در خرید، توصیه میشود نسخههای دیجیتال با دقت بالا انتخاب شوند تا نتایج قابل تکرار باشند.
این دستگاهها به خریداران کمک میکنند تا راحتی، نرمی و ضخامت پارچه را قبل از سفارش عمده بررسی کنند.
5. ابزارهای آنالیز پیشرفته (SEM، FTIR، Pilling Tester)
ابزارهای پیشرفتهای مانند SEM و FTIR برای بررسی دقیق ساختار الیاف و ترکیب شیمیایی پارچه و Pilling Tester برای سنجش پرزدهی اهمیت دارند. برای خرید بهینه، بهتر است دستگاههایی با خدمات پشتیبانی و آموزش کاربری مناسب انتخاب شوند و مطابق استانداردهای ISO و ASTM باشند.
خریداران میتوانند از صحت ترکیب الیاف و مقاومت سطحی پارچه اطمینان حاصل کنند.
6. دستگاههای ایمنی و حرارتی
دستگاههای ایمنی مانند Vertical Flammability Tester و آنالیز حرارتی با DSC/TGA برای بررسی مقاومت پارچهها در برابر آتش و حرارت ضروری هستند. در خرید، توصیه میشود تجهیزاتی با تایمر دقیق و استانداردهای ASTM و CFR انتخاب شوند.
خریداران با این دستگاهها میتوانند ایمنی پارچه را پیش از خرید تضمین کنند و تولیدکنندگان قادر خواهند بود مطابقت با استانداردهای ایمنی را تضمین کرده و خطرات قانونی و حوادث احتمالی را کاهش دهند.
7. ابزارهای جانبی و دیجیتال
ابزارهایی مانند Color Matching Cabinet برای ارزیابی یکنواختی رنگ و Moisture Management Tester برای سنجش جذب و خشکشدن پارچه بسیار مفید هستند. در خرید، نسخههایی با نور استاندارد D65 و دقت بالا توصیه میشوند.
خریداران میتوانند با استفاده از این ابزارها رنگ و عملکرد پارچه را قبل از سفارش عمده بررسی کنند.
نتیجه گیری
تستهای بررسی کیفیت پارچه، ستون اصلی تضمین کیفیت در صنعت نساجی هستند و نقش تعیینکنندهای در افزایش دوام، زیبایی و عملکرد انواع پارچهها ایفا میکنند. اجرای این تستها بر اساس استانداردهای بینالمللی مانند ASTM، ISO و AATCC به تولیدکنندگان کمک میکند تا عیوب پنهان را قبل از عرضه محصول شناسایی کنند و کیفیت قابل اعتماد و قابل تکراری ارائه دهند. چه در پارچههای پرمصرفی مانند تترون، ترگال، فاستونی و شبهفاستونی و چه در پارچههای لوکسی مانند کشمیر، ساتن، مخمل و مازراتی، نتایج علمی این آزمونها معیار اصلی تصمیمگیری خریداران و تولیدکنندگان است.
در نهایت، استفاده از تجهیزات دقیق آزمایشگاهی و اجرای منظم تستهای فیزیکی، شیمیایی و عملکردی، نهتنها به کاهش هزینههای تولید و جلوگیری از مرجوعی کمک میکند، بلکه به افزایش رضایت مشتریان و ارتقای جایگاه برندهای نساجی در بازار رقابتی امروز منجر میشود. توجه به این تستها نشان میدهد که کیفیت تنها یک ویژگی ظاهری نیست، بلکه حاصل یک فرآیند علمی دقیق و استاندارد است که ارزش واقعی پارچه را مشخص میکند.
سوالات متداول دربارهی تست های بررسی کیفیت پارچه
چند بار باید تست کیفیت روی پارچه انجام شود؟
بسته به نوع پارچه و محصول نهایی، معمولاً پس از تولید هر سری یا هر رول، تست نمونهبرداری انجام میشود. در تولیدات حساس (نظامی، ورزشی، پزشکی) تستها بهصورت دورهای و سختگیرانهتری تکرار میشوند.
آیا میتوان در خانه نیز بعضی تستها را انجام داد؟
بله، تستهای سادهای مانند بررسی پرزدهی، کشسانی، جذب آب یا رفتار پارچه در برابر اتو و شستشو را میتوان بهطور ابتدایی در خانه ارزیابی کرد. اما تستهای دقیق فقط در آزمایشگاه قابل انجام است.
زمان انجام تستهای کیفیت پارچه چقدر طول میکشد؟
بسته به تعداد تستها و ظرفیت آزمایشگاه، نتایج معمولاً بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت آماده میشود. تستهای تخصصیتر ممکن است تا یک هفته زمان ببرند.
کدام نوع پارچهها بیشتر نیاز به تست کیفیت دارند؟
پارچههای پرمصرف مانند کتان، پلیاستر، لینن، ویسکوز، جین، پارچههای ورزشی و پارچههای بیمارستانی بیشتر تست میشوند؛ چون عملکرد آنها روی راحتی و سلامت کاربر تأثیر مستقیم دارد.
آیا تست کیفیت پارچه فقط برای تولیدکنندگان است؟
خیر. این تستها برای خریداران عمده، واردکنندگان، فروشندگان پوشاک و حتی تولیدکنندگان محصول نهایی نیز اهمیت دارد تا از کیفیت مواد اولیه مطمئن شوند.




