مراحل تولید پارچه: هر چیزی که باید در مورد فرآیند تولید پارچه بدانید

آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که پارچه‌ای که هر روز می‌پوشیم ، چگونه از رشته‌ای ظریف از نخ به محصولی کامل تبدیل می‌شود؟

شناخت مراحل تولید پارچه تنها یک آگاهی فنی نیست، بلکه پلی میان صنعت، فرهنگ و پایداری زیست‌محیطی است. این درک به ما کمک می‌کند تا هنگام خرید لباس، پارچه‌ی دکوراسیون یا هر محصول نساجی، انتخابی آگاهانه‌ داشته باشیم. در سطح صنعتی نیز، شناخت دقیق زنجیره‌ی تولید ( از ریسندگی و بافندگی تا رنگرزی و تکمیل نهایی ) به مهندسان و طراحان کمک می‌کند تا فرآیندها را بهینه‌سازی کرده، هزینه‌ها را کاهش دهند و مسیر نوآوری‌هایی مانند پارچه‌های هوشمند، ضدباکتری و پایدار را هموار سازند. در این مقاله، با نگاهی جامع و کاربردی، به بررسی مراحل اصلی تولید پارچه و نکات کلیدی برای انتخاب و خرید بهتر انواع پارچه خواهیم پرداخت.

از نخ تا پارچه: مراحل اصلی تولید پارچه

فرآیند تبدیل نخ به پارچه شامل سه مرحله اصلی ریسندگی، بافندگی و رنگرزی است که هر کدام زیرمجموعه‌های پیچیده‌ای دارند و در خط تولید پارچه به صورت زنجیره‌ای اجرا می‌شوند. که در ادامه به توضیح این مبحث می‌پردازیم:

 

 

مرحله ۱: آماده‌سازی الیاف خام Raw fiber preparation

فرآیند تولید پارچه از مرحله‌ی آماده‌سازی الیاف خام آغاز می‌شود؛ جایی که مواد اولیه‌ی طبیعی یا مصنوعی برای ریسندگی و بافندگی آماده می‌گردند. در این مرحله، الیافی مانند پنبه، پشم، ابریشم یا پلی‌استر شسته، خشک و از هرگونه ناخالصی پاک‌سازی می‌شوند تا کیفیت و یکنواختی آن‌ها تضمین شود.

برای نمونه:

• پنبه پس از برداشت از مزرعه، توسط دستگاه‌های جینینگ (Ginning) از دانه جدا شده و سپس در فرآیند حلاجی (Opening & Cleaning)، توده‌های فشرده به الیاف نرم و مجزا تبدیل می‌شوند.
• پشم گوسفندان پس از چیدن، با آب گرم و مواد شوینده‌ی مخصوص شسته می‌شود تا چربی‌های طبیعی و آلودگی‌های محیطی آن از بین برود.
• الیاف ابریشم نیز از پیله‌های کرم ابریشم استخراج و خشک می‌شوند و الیاف مصنوعی مانند پلی‌استر، از طریق واکنش‌های شیمیایی در محیط‌های کنترل‌شده تولید و سپس رشته‌رشته می‌شوند.

 

این مرحله، پایه و اساس کیفیت نهایی پارچه را شکل می‌دهد، زیرا تمیزی، طول و انعطاف الیاف مستقیماً بر استحکام، لطافت و یکنواختی بافت تأثیر می‌گذارد.

 

مرحله ۲: کاردینگ و کامینگ Carding and Combing

پس از پاک‌سازی اولیه، الیاف وارد مرحله‌ی کاردینگ (Carding) می‌شوند. جایی که توسط ماشین‌هایی مجهز به غلتک‌های پوشیده از سوزن‌های فلزی ظریف، از هم باز و به‌صورت موازی مرتب می‌گردند. در نتیجه، لایه‌هایی نازک، یکنواخت و نرم از الیاف تشکیل می‌شود که پیوستگی اولیه‌ی ساخت نخ را فراهم می‌کند.

در مرحله‌ی بعد، فرآیند کامینگ (Combing) انجام می‌شود تا کیفیت الیاف به سطح بالاتری برسد. در این بخش، الیاف کاردشده از میان شانه‌های فلزی بسیار دقیق عبور داده می‌شوند تا گره‌ها، ناخالصی‌های باقی‌مانده و الیاف کوتاه حذف شوند. نتیجه‌ی این عملیات، نوارهای بلند، صاف و کاملاً هم‌جهت از الیاف است که در صنعت نساجی به آن‌ها اسلیور (Sliver) گفته می‌شود.

 

این نوارها، پایه‌ی اصلی در فرآیند نخ‌ریسی محسوب می‌شوند و کیفیت آن‌ها مستقیماً بر استحکام، نرمی و یکنواختی پارچه نهایی تأثیر دارد.

 

مرحله ۳: ریسندگی (Spinning)

در مرحله‌ی ریسندگی، الیاف که به شکل نوارهای موازی (اسلیور) آماده شده‌اند، وارد ماشین‌های دراوینگ می‌شوند تا یکنواخت‌تر، کشیده‌تر و نازک‌تر گردند. سپس در دستگاه‌های رینگ یا روتور اسپینینگ، با سرعت بالا تابیده شده و به نخ تبدیل می‌شوند.
نوع پیچش نخ‌ها (به صورت S یا Z) بسته به هدف تولید تعیین می‌شود تا ویژگی‌هایی مانند استحکام، نرمی یا کشسانی مورد نظر حاصل گردد. در پایان، نخ‌های تولیدشده روی بوبین‌های کوچک یا بزرگ پیچیده شده و برای مرحله‌ی بافت یا بافندگی آماده می‌شوند.

 

مرحله ۴: آماده‌سازی نخ وارپ (طولی) Warp yarn preparation

در مرحله‌ی آماده‌سازی نخ وارپ، نخ‌های طولی که باید در دستگاه بافندگی بیشترین فشار و کشش را تحمل کنند، روی درام‌های بزرگ وارپینگ به‌صورت کاملاً موازی، منظم و دقیق پیچیده می‌شوند.سپس در فرآیند آهارزنی (Sizing)، این نخ‌ها از حمام محلول نشاسته یا پلی‌وینیل الکل (PVA) عبور داده می‌شوند تا با ایجاد یک پوشش محافظ مقاوم، از پارگی، سایش و پرزدهی در حین بافندگی جلوگیری شود. در پایان، نخ‌های آهارخورده روی بیِم وارپ (Warp Beam) پیچیده شده و به عنوان ورودی اصلی دستگاه بافندگی نصب می‌گردند.

 

 

مرحله ۵: آماده‌سازی نخ (عرضی) Weft preparation

نخ‌های عرضی یا وِفت (Weft) به دلیل تحمل کشش کمتر در فرآیند بافندگی، معمولاً نیازی به آهارزنی ندارند. این نخ‌ها مستقیماً از بوبین‌های مخروطی به دستگاه‌های ماسوره‌پیچ یا پیک‌ساز (Pirn Winder / Picker) منتقل می‌شوند تا برای استفاده در پرتاب عرضی نخ آماده شوند.

در بافندگی‌های مدرن مانند ایرجت (Air-Jet) یا واترجت (Water-Jet)، نخ‌های وفت به‌صورت خودکار و پیوسته از بوبین‌های بزرگ تغذیه می‌گردند. این فناوری باعث می‌شود فرآیند پرتاب نخ عرضی با سرعت، دقت و یکنواختی بسیار بالا انجام شود و راندمان تولید افزایش یابد. 

مرحله ۶: بافندگی (Weaving)

بافندگی، فرآیند اصلی تولید پارچه است، جایی که ساختار اصلی تار و پود (Warp & Weft) شکل می‌گیرد. در این مرحله، نخ‌های وارپ از میان هدل‌ها (Healds) و نی‌ردی (Reed) عبور می‌کنند. با بالا و پایین رفتن دهنه تارها (Shed Opening)، فضایی برای عبور نخ وِفت ایجاد می‌شود. سپس یکی از مکانیزم‌های پرتاب نخ مانند جت هوا، واترجت، راپیر یا گلوله (Projectile)، نخ عرضی را با سرعت و دقت بالا در میان تارها عبور می‌دهد.

در پایان هر سیکل، شانه بافندگی ضربه‌ای منظم به نخ تازه پرتاب‌شده وارد می‌کند تا تار و پود به هم فشرده شوند و با تکرار این چرخه، پارچه خام (Grey Fabric) به‌صورت پیوسته بر روی رول پارچه جمع‌آوری می‌شود.

 

 

مرحله ۷: تشکیل پارچه خام (Greige Fabric)

در پایان فرآیند بافندگی، محصول نهایی این مرحله پارچه خام یا گریژ (Greige Fabric) است؛ پارچه‌ای که هنوز فرآیندهای تکمیلی روی آن انجام نشده و آهار، روغن‌های ماشینی و رنگ طبیعی الیاف را در خود دارد. این پارچه‌ها معمولاً به‌صورت رول‌های بزرگ با طولی بین ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ متر پیچیده می‌شوند و مستقیماً به بخش تکمیل ارسال می‌گردند. در این مرحله، ممکن است پارچه خام دارای ناهمواری، گره، شکستگی نخ یا اختلاف در تراکم تار و پود باشد. این ایرادات در مرحله‌ی کنترل کیفیت اولیه (Inspection) شناسایی و ثبت می‌شوند تا پیش از فرآیندهای تکمیل، اصلاح‌های لازم انجام گیرد.

 

 

مرحله ۸: تکمیل اولیه Singeing and Desizing 

در آغاز مرحله‌ی تکمیل، پارچه خام وارد فرآیند سوزن‌زنی یا گازسوزی (Singeing) می‌شود، در این مرحله پارچه از مقابل شعله‌های کنترل‌شده‌ی گاز طبیعی عبور می‌کند تا پرزهای سطحی سوخته و سطحی صاف، براق و یکنواخت ایجاد شود. این کار علاوه بر بهبود ظاهر، باعث می‌شود پارچه در مراحل بعدی مانند چاپ و رنگرزی، سطحی تمیز و بدون پرز داشته باشد.

سپس نوبت به دسایزینگ (Desizing) می‌رسد، مرحله‌ای که در آن با استفاده از آنزیم‌ها یا محلول‌های اسیدی ملایم، مواد آهاری که پیش‌تر روی نخ‌های تار برای افزایش استحکام استفاده شده بودند، از بین می‌روند. در پایان، پارچه شست‌وشو و آب‌کشی شده تا تمامی باقی‌مانده‌های شیمیایی حذف و پارچه برای مراحل بعدی تکمیل آماده گردد.

 

 

مرحله ۹: پالایش و سفیدگری Scouring & Bleaching

پس از حذف آهار، پارچه وارد مرحله‌ی پالایش (Scouring) می‌شود؛ در این فرآیند، پارچه در محلولی از سود سوزآور (NaOH)، دترجنت‌ها و مواد کمکی در دمای بالا شست‌وشو داده می‌شود تا چربی‌های طبیعی، موم‌ها، واکس‌ها و ناخالصی‌های گیاهی از بین بروند. این کار باعث افزایش جذب‌پذیری پارچه نسبت به رنگ و مواد تکمیلی می‌شود.

در مرحله‌ی بعد، فرآیند سفیدگری (Bleaching) انجام می‌گیرد؛ در این مرحله با استفاده از هیدروژن پراکسید (H₂O₂) یا در برخی موارد هیپوکلریت سدیم، رنگ طبیعی الیاف از بین رفته و پارچه به رنگ سفید خالص و درخشان در می‌آید. این سفیدی، پایه‌ای مناسب برای رنگرزی، چاپ یا تکمیل نهایی فراهم می‌کند و به پارچه ظاهری تمیز و یکنواخت می‌بخشد.

 

 

مرحله ۱۰: مرسریزاسیون (اختیاری برای پنبه) Mercerization

در پارچه‌های پنبه‌ای مرغوب، مرحله‌ی مرسریزاسیون انجام می‌شود تا ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی پارچه بهبود یابد. در این فرآیند، پارچه در محلول غلیظ سود سوزآور (NaOH) غوطه‌ور می‌شود، که باعث تورم الیاف، افزایش براقیت، استحکام و قابلیت جذب رنگ بهتر می‌گردد. این مرحله، پارچه را لوکس‌تر و نرم‌تر کرده و برای تولید محصولاتی مانند ترگال‌های باکیفیت، پیراهن‌های سفید و لباس‌های رسمی مناسب است.

 

 

مرحله ۱۱: رنگرزی Dyeing

رنگرزی یکی از مراحل کلیدی در فرآیند تکمیل پارچه است که می‌تواند به سه روش اصلی انجام شود: رنگرزی جت (Jet Dyeing)، پیوسته (Continuous Dyeing) و نخ (Yarn Dyeing).

• در روش جت، پارچه در دستگاه‌های بسته همراه با محلول رنگ و حرارت بالا گردش می‌کند تا رنگ به عمق الیاف نفوذ کرده و یکنواختی کامل حاصل شود. این روش برای پارچه‌های با طول زیاد و کیفیت بالا مناسب است.
• در روش پیوسته، پارچه به‌صورت پیوسته از میان حمام‌های رنگ عبور داده می‌شود. این تکنیک برای تولید انبوه و پارچه‌هایی که نیاز به سرعت بالا و یکنواختی رنگ دارند، بسیار کاربردی است.
• همچنین در رنگرزی نخ، نخ‌های قبل از بافندگی رنگ‌آمیزی می‌شوند تا طرح‌ها و الگوهای خاص در پارچه نهایی ایجاد گردد.

 

این فرآیند، ظاهر، زیبایی و کیفیت نهایی پارچه را تعیین می‌کند و پایه‌ای برای مراحل بعدی مانند چاپ و تکمیل نهایی فراهم می‌آورد.

 

مرحله ۱۲: چاپ (در صورت نیاز) Printing

برای تولید پارچه‌های طرح‌دار و رنگی، مرحله‌ی چاپ انجام می‌شود. در این فرآیند، از روش‌هایی مانند چاپ دیجیتال (Digital Printing) یا چاپ روتاری/اسکرین (Rotary/Screen Printing) استفاده می‌شود، که طی آن رنگ‌ها با دقت بالا روی سطح پارچه اعمال شده و سپس با حرارت مناسب تثبیت می‌شوند. این مرحله امکان ایجاد طرح‌های پیچیده، چندرنگ و سفارشی را بدون محدودیت فراهم می‌کند و به پارچه ظاهری زیبا، یکنواخت و حرفه‌ای می‌بخشد.

 

مرحله ۱۳: تکمیل نهایی Finishing

در مرحله‌ی تکمیل نهایی، پارچه‌ها با فرآیندها و مواد مختلفی مانند ضدچروک، ضدآب، نرم‌کننده‌ها یا مقاوم‌سازی حرارتی پردازش می‌شوند تا ویژگی‌های عملکردی و ظاهری بهبود یابند. این عملیات می‌تواند با استفاده از مواد شیمیایی سنتی، رزین‌ها یا نانوذرات انجام شود.

به‌عنوان مثال:

• پارچه تترون با رزین ضدچروک پردازش می‌شود تا پس از شست‌وشو و استفاده، شکل و صافی خود را حفظ کند.
• پارچه مخمل با فرآیند براشینگ (Brushing) پوشش داده می‌شود تا پرزهای سطحی نرم‌تر شده و لمس دلپذیرتری ایجاد گردد.
• این مرحله، ظاهر، نرمی، دوام و ویژگی‌های عملکردی پارچه را تکمیل کرده و آن را برای مصارف نهایی و بسته‌بندی آماده می‌سازد.

 

 

مرحله ۱۴: کنترل کیفیت و بسته‌بندی Quality Control & Packaging

در مرحله‌ی پایانی تولید پارچه، محصول نهایی تحت کنترل کیفیت دقیق قرار می‌گیرد. در این فرآیند، پارچه از نظر استحکام، ثبات رنگ، پرزدهی، گرماژ و یکنواختی بافت بررسی می‌شود و هرگونه عیب سطحی یا ساختاری با استفاده از سیستم‌های نوری و ابزارهای بازرسی پیشرفته شناسایی و ثبت می‌گردد.

پس از تأیید کیفیت، پارچه‌ها به رول‌های استاندارد برش داده شده، برچسب‌گذاری می‌شوند و برای ارسال به کارخانجات دوخت، بازار یا مراکز توزیع آماده می‌گردند. این مرحله، اطمینان می‌دهد که زنجیره‌ی تولید پارچه از ابتدا تا پایان به شکل کامل و استاندارد انجام شده است.

 

مقایسه بین پارچه‌های دست‌باف و پارچه‌های ماشینی

ویژگی	پارچه‌های دست‌باف	پارچه‌های ماشینی
روش تولید	با دست و دستگاه‌های سنتی (لووم یا دار چوبی) توسط بافنده انسانی	با دستگاه‌های خودکار صنعتی (دستگاه بافندگی مدرن)
نیروی کار	مهارت و تجربه انسانی، معمولاً تولید محدود و هنری	کنترل ماشینی و اتوماسیون، تولید انبوه
زمان تولید	بسیار زمان‌بر برای هر متر پارچه	سریع و پیوسته، مناسب تولید زیاد
یكنواختی طرح و بافت	ممکن است ناهمگونی جزئی در تار و پود وجود داشته باشد	یکنواخت، دقیق و تکرارپذیر
کیفیت لمس و حس پارچه	لطیف‌تر، گرم‌تر و طبیعی‌تر به دلیل تراکم دستی	بسته به الیاف و تنظیم ماشین، گاهی سردتر و صنعتی‌تر
ارزش فرهنگی و هنری	بالا؛ هر پارچه منحصربه‌فرد و دارای اصالت بومی	کمتر؛ بیشتر کاربردی و تجاری
نماد فرهنگی در ایران	ترمه، زری، ابریشم کاشان، پارچه‌های عشایری	تترون، ترگال، پلی‌استر، پارچه‌های صنعتی
هزینه تولید	زیاد؛ به‌دلیل زمان و نیروی انسانی	کمتر، به‌دلیل تولید انبوه و ماشینی
دسترسی و قیمت بازار	محدود و گران‌تر	در دسترس و اقتصادی
دوام و عمر پارچه	بالا؛ تراکم زیاد و بافت محکم	متنوع؛ بسته به الیاف و نوع بافندگی
تأثیر زیست‌محیطی	معمولاً کمتر؛ مواد طبیعی و تولید کم‌مصرف	بیشتر، استفاده از انرژی، مواد شیمیایی و الیاف مصنوعی
نقش در اشتغال محلی	حفظ صنایع دستی و اشتغال روستایی	اشتغال صنعتی و کارخانه‌ای
تنوع طرح و رنگ	محدود اما اصیل و الهام‌گرفته از فرهنگ	بسیار متنوع و قابل برنامه‌ریزی دیجیتال
کاربردها	لباس‌های سنتی، تزئینی و خاص	پوشاک روزمره، منسوجات خانگی و صنعتی
نمونه ایرانی شاخص	ترمه یزد، پارچه‌های بلوچ، گلیم‌باف	تترون، ترگال، پلی‌استرهای کارخانه‌ای

نکات مهم برای خرید بهتر پارچه

• قبل از خرید مشخص کنید که برای لباس، دکور، فرم اداری یا دوخت صنعتی می‌خواهید، هر کاربرد جنس متفاوتی نیاز دارد.
• ترکیب درصد الیاف طبیعی (مثل پنبه، کتان، ابریشم) و مصنوعی (مثل پلی‌استر یا ویسکوز) تأثیر مستقیم بر دوام، لطافت و تهویه دارد.
• هنگام خرید، گوشه‌ای از پارچه را با دستمال مرطوب بکشید تا از ثبات رنگ اطمینان پیدا کنید.
• برای لباس‌های جذب یا اسپرت، پارچه‌هایی با درصد کشسانی بالا بهترند (مثل اسپندکس یا لایکرا).
• برخی پارچه‌ها مثل پنبه یا لینن بعد از شست‌وشو جمع می‌شوند؛ بهتر است پیش از دوخت شسته شوند.
• اگر هدف دوخت فرم یا یونیفرم است، دوام در شست‌وشوی مکرر را در اولویت بگذارید.
• برای استفاده در فضاهای بیرونی (مثلاً پرده یا چادر)، مقاومت در برابر نور و رطوبت اهمیت دارد.

نتیجه‌گیری، و بررسی ارزش خرید پارچه‌های ماشینی و سنتی 

شناخت مراحل تولید پارچه، ما را با سفری از نخ تا هنر آشنا می‌کند، سفری که در آن، علم، صنعت و فرهنگ به هم گره می‌خورند. از دوک‌های ابتدایی در دست بافندگان باستان تا ماشین‌های بافندگی مدرن امروزی، جوهره‌ی این هنر در ظرافت و اندیشه‌ی انسانی نهفته است. پارچه‌های سنتی، همچون ترمه، زربفت و مخمل ایرانی، حامل میراث فرهنگی و هنری‌اند که هر تار و پودشان بازتابی از ذوق و تاریخ این سرزمین است؛ در حالی که پارچه‌های ماشینی، نماد تحول صنعتی، کارایی بالا و دسترسی گسترده به پوشاک و منسوجات ارزان‌تر محسوب می‌شوند.

از منظر ارزش خرید، انتخاب میان پارچه‌ی دست‌باف و ماشینی به هدف مصرف، بودجه و سلیقه‌ی فردی بستگی دارد. اگر اصالت، دوام و ارزش هنری در اولویت باشد، پارچه‌های سنتی گزینه‌ای ماندگار و ارزشمندند؛ اما در کاربردهای روزمره، تولید انبوه و نیاز به یکنواختی و سرعت، پارچه‌های ماشینی برتری دارند. در واقع، هیچ‌کدام بر دیگری برتری مطلق ندارند، هر یک پاسخ‌گوی بخشی از نیازهای انسانی‌اند یکی روح فرهنگ را زنده نگه می‌دارد و دیگری زندگی مدرن را ممکن می‌سازد.

سوالات متداول درباره‌ی نحوه تولید پارچه

چگونه می‌توان از اصل بودن یا کیفیت پارچه اطمینان پیدا کرد؟

با لمس بافت پارچه، بررسی تراکم دوخت، مشاهده پشت و روی آن، تست چروک و پرس‌وجو درباره ترکیب الیاف می‌توان تا حد زیادی از کیفیت و نوع تولید آن مطمئن شد.

تفاوت پارچه طبیعی و مصنوعی در فرآیند تولید چیست؟

پارچه‌های طبیعی از الیاف گیاهی یا حیوانی ساخته می‌شوند و فرآیند تولیدشان بیشتر مکانیکی است، در حالی که پارچه‌های مصنوعی از مشتقات نفتی در فرایندهای شیمیایی تولید می‌شوند و معمولاً یکنواخت‌تر و ارزان‌ترند.

آیا تولید پارچه تأثیر زیست‌محیطی دارد؟

بله، مصرف آب در الیاف طبیعی (مثل پنبه) و استفاده از مواد شیمیایی در الیاف مصنوعی هر دو می‌توانند اثر زیست‌محیطی داشته باشند. به همین دلیل، گرایش به پارچه‌های بازیافتی و پایدار رو به افزایش است.

تفاوت پارچه‌های دست‌باف و ماشینی در تولید چیست؟

پارچه‌های دست‌باف با ابزار سنتی و نیروی انسانی تولید می‌شوند و معمولاً منحصربه‌فرد و هنری‌اند، اما پارچه‌های ماشینی با دستگاه‌های صنعتی در حجم بالا و با یکنواختی کامل بافته می‌شوند.